هيچكس از اصحاب خود و يا باز پس نمينگريستند از غايت خوف و يا دهشت * ( وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ ) * و پيغمبر ( ص ) ميخواند شما را * ( فِي أُخْراكُمْ ) * در ميان جمعى ديگر كه ساقهء لشگر شما و باز پسينان شما بودند و ميفرمود الى الى عباد اللَّه فانى رسول اللَّه باز گرديد به من و توجه به من كنيد كه من رسول خدايم و شما اجابت نميگرديد * ( فَأَثابَكُمْ ) * عطفست بر صرفكم يعنى حق تعالى صرف شما كرد و شما منهزم شديد پس مكافات كرد شما را از فشل و عصيان * ( غَمًّا بِغَمٍّ ) * غمى را كه متصل بود بغمى ديگر و آن قتل بود و جرح و يا ظفر مشركان و ارجاف بقتل رسول و ميتواند كه باء سببيه باشد يعنى كه آن قتل و جرح بود بسبب غمى كه رسول را طارى شد بجهة عصيان شما و يا غم اول غم اهل اسلام بود در روز احد و غم دوم غم مشركان بود در روز بدر يعنى اينغم بدل آن غم بود و در كشاف آورده كه مراد غموم كثيره است كه متعاقب بايشان رسيد از جرح و قتل و ظفر مشركان و فوت غنيمت و عدم نصرت و ارجاف بقتل پيغمبر و غير آن يعنى حق تعالى غموم كثيرهء متعاقبه بشما رسانيد و شما را به آن ممنون ساخت * ( لِكَيْلا تَحْزَنُوا ) * تا اندوهگين نشويد * ( عَلى ما فاتَكُمْ ) * بر آنچه فوت شده باشد از شما بعد از قعود * ( وَلا ما أَصابَكُمْ ) * و نه آنكه اندوه خوريد بر آنچه بشما رسيده باشد يعنى بجهة تمرن و اعتياد شما بر صبر در شدايد بسيار و تجرع غموم بيشمار محزون نشويد بر نفع فايت و ضرر لاحق و گويند لا مزيده است و معنى آنست كه اصابهء غموم بشما بجهة آنست كه محزون و متاسف شويد در آنچه از شما فوت شده از ظفر و غنيمت و بر آنچه بشما رسيده از جرح و هزيمت تا اين عقوبت باشد بر مخالفت و عصيان امر رسول ننمائيد و نزد بعضى ضمير فاثابكم راجع است برسول و معنى اينكه رسول مساوات نمود بشما در اغتمام پس غمگين شد از قتل و جرح شما هم چنان كه شما غمگين شديد به آنچه او را سانح گشت از جرح و كسر رباعيه و سرزنش نفرمود شما را بر عصيان بجهة تسليهء شما تا اندوهگين نشويد بدانچه از شما فوت شد از فتح و نصرت و بر آنچه بشما رسيد از هزيمت و ذكر مجازات بعنوان اثابت جهت آنست كه ثواب در اصل موضوع است از براى مجازات مطلق فعل خواه آنكه طاعت باشد يا معصيت و اگر چه كثير الاستعمال است در جزاى طاعت * ( وَاللَّه خَبِيرٌ ) * و خدا دانا و آگاهست * ( بِما تَعْمَلُونَ ) * به آنچه ميكنيد و به آنچه ميانديشيد از طاعت و معصيت و همهء شما را به آن مكافات و مجازات خواهد داد و درين كلام ترغيب است در طاعت و ترهيب از معصيت بعد از ذكر انعام نعمت مىكند بر ايشان بعد از وقوع نقمة بر ايشان و ميفرمايد كه * ( ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ ) * پس فرو فرستاد خدا بر شما * ( مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ ) * از پس اندوه